Jump to content


Photo

Gorani Goranci


  • Please log in to reply
89 replies to this topic

#46 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 14 April 2009 - 18:06

poslasticara je bila pod nazivom"Jagoda" dok je nekadasnji "TehnicaR'bio ispred sloveinjasporta kad ides od Libertya
znas li nesto o vlasniku cevapzdinice"Gora'kod nekadasnjeg 'beogradporta'sa njegovim sinovima sam bio dobar i bili su veliki zaljubljenici u fudbal i Zvezdu,pogotovo najmladji Dzaid

Misliš iza ugla gde je do Beograd sporta bila jedna berbernica a preko puta bila baraka ElektroKosova? Sigurno je ta.Sulja im se zvao otac, i imali su dobre pljeskavice.Mislim da su u Skoplju, jer su iz istog sela odakle je i Pajazit Pomak(selo Brod).Ljudi iz toga sela su do kasno bili veoma zatvoreni između sebe.Većina Gorana-Goranaca je imala po nekom nepisanom pravilu "svoje gradove" Tako naprimar selo Brod je bilo mahomu Skoplju , Tetovu i Prištini, a najviše su stradali 60-ih godina kade se dobar deo sela odselio za Tursku(ne prejudiciram već navodim samo fakte i molim vas da ne politizijute ovo),pa onda selo Vraništa su pretežno u Zagrebu, a ima ih i u Beogradu itd.
Zanimljivo da su se većna solidarisala sa mestom(državom u kojoj žive)
Ima kuriozitet u jednom selu preko leta gde mahom svi dolaze.Jedan klinac odrastrao u Beogradu šeće po selu sa dresom Crvene Zvezde,a u susret mu dolazi takođe klinac u dresu Hrvatske.Ona nastaje cirkus.Ovaj njemu četniku,a ovaj drugi njemu ustašo :ph34r: Bilo je i par tuča oko toga.

#47 perkos

perkos
  • Members
  • 18,232 posts

Posted 14 April 2009 - 18:37

Misliš iza ugla gde je do Beograd sporta bila jedna berbernica a preko puta bila baraka ElektroKosova? Sigurno je ta.Sulja im se zvao otac, i imali su dobre pljeskavice.Mislim da su u Skoplju, jer su iz istog sela odakle je i Pajazit Pomak(selo Brod).Ljudi iz toga sela su do kasno bili veoma zatvoreni između sebe.Većina Gorana-Goranaca je imala po nekom nepisanom pravilu "svoje gradove" Tako naprimar selo Brod je bilo mahomu Skoplju , Tetovu i Prištini, a najviše su stradali 60-ih godina kade se dobar deo sela odselio za Tursku(ne prejudiciram već navodim samo fakte i molim vas da ne politizijute ovo),pa onda selo Vraništa su pretežno u Zagrebu, a ima ih i u Beogradu itd.
Zanimljivo da su se većna solidarisala sa mestom(državom u kojoj žive)
Ima kuriozitet u jednom selu preko leta gde mahom svi dolaze.Jedan klinac odrastrao u Beogradu šeće po selu sa dresom Crvene Zvezde,a u susret mu dolazi takođe klinac u dresu Hrvatske.Ona nastaje cirkus.Ovaj njemu četniku,a ovaj drugi njemu ustašo :ph34r: Bilo je i par tuča oko toga.

To je ta radnja i moguce je da su u Skoplju jer jos tad im se prezime zavrsavalo na ski srednji od sinova je bio moja generacija u Gimnaziji i kasnije je zavrsio ETF jer je stvarno bio dobar djak,bavio se i atletikom i voleo bih da znam gde je i sta radi jer se ne pojavljuje na okupljanje generacije.
Ja sam cuo kao pricu i unapred se ogradjujem da neko ne shvati pogresno da je bukvalno tradicija kod Goranaca da se malo potuku na veselju koje se organizuje(svadba,sunet)pa me zanima da li je tacno?
Selo o kom govoris moglo bi da bude Mlike gde sam jednom bio sa mojim prijateljom Gorancem iz PR ali mozda ima i drugih gde dolaze preko leta iz svih krajeva bivse drzave.
i na kraju jos samo pitanje da li ima razlike izmedju Goranaca i Torbesha?

#48 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 14 April 2009 - 19:47

To je ta radnja i moguce je da su u Skoplju jer jos tad im se prezime zavrsavalo na ski srednji od sinova je bio moja generacija u Gimnaziji i kasnije je zavrsio ETF jer je stvarno bio dobar djak,bavio se i atletikom i voleo bih da znam gde je i sta radi jer se ne pojavljuje na okupljanje generacije.
Ja sam cuo kao pricu i unapred se ogradjujem da neko ne shvati pogresno da je bukvalno tradicija kod Goranaca da se malo potuku na veselju koje se organizuje(svadba,sunet)pa me zanima da li je tacno?
Selo o kom govoris moglo bi da bude Mlike gde sam jednom bio sa mojim prijateljom Gorancem iz PR ali mozda ima i drugih gde dolaze preko leta iz svih krajeva bivse drzave.
i na kraju jos samo pitanje da li ima razlike izmedju Goranaca i Torbesha?

Ne.To nije tačno .Tuče posle prekomernog konzumiranja alkohola postoje svuda.Selo o kojem govorim nije Mlike jer su oni 90% u Beogradu.Tu selo se zove Vraništa. Veoma malo ljudi zna da je u tom selu rođen glumac Pavle Vujisić.Poznato je i po tome što (opet ne prejudiciram)je nadomak tog sela 1913.god.pružen ogroman otpor žandarima Kraljevine Srbije gde je poginulo nekoliko ljudi.Veoma retko je čak i Goranima poznato da su takođe bili vrsni oružari, pogotovu u selo Rapča.Čak postoji i jadna stara albanska pesma a kraja XIX veka"Mora pushken te Gorani"
Razlika između Gorana-Goranaca i Torbeša i nema.To je jedna ista etnička skupina.
Za etnonim Torbeš ima nekoliko tumačenja.Neki smatraju kada je stanovništo prelazilo na Islam, da su Turci uvek pitali:"Koliko kuća je prešlo na Islam"Sledio je odgovor:"Dort-besh(na turskom četiri-pet) pa smatraju da je to i poreklo toga etnonima.
U Makedoniji je preovladavalo mišljenje da je taj etnonim produkt toga što su "ONI" išli torbama na ramenu i za torbu brašna"urde"(produkt od mleka sličan surutki, dok to Albanci zovu "gjize") Naziv "urda" je takođe u upotrebi u pirotskom kraju.
Turski historičari pak smatraju da je taj etnonim nastao za vreme skupljanja dace za janičare, stavljali ih u torbe i odvodili za Tursku.,te zato i takav naziv.
Druge pak studije potiču još iz X-XII veka gde se ovaj etnonim povezuje sa Bogumilstvom.Pošto je poznato da su Bogumili bili proganjani i ubijani na svakom koraku od crkve kao jeres, te ih je crkva prikazjući u lošem svetlu nazivala i prosjacima.
Etnonim "Torbeš" potiče od persijske reči "Torbekeš" što u prevodu znači vreća.
Inače za Gorane-Gorance je ovo pogrdan naziv, i kada ih neko van svoga korpusa tako naziva veoma se vređaju..Nešto slično kao kad Albancu neko kaže da je Shipitar,a Srbinu "Shkavell"

Edited by Pristevac, 14 April 2009 - 19:50.


#49 Wolf G

Wolf G
  • Members
  • 802 posts

Posted 14 April 2009 - 22:58

A shta fali Justini..bila mi je asistent (operaciona istrazivanja) na ekonomskom i kasnije posle neocekivane i prerane smrti profesora Sherifa Kuke ona je postala profesor...inace veoma inteligentna zhena i bila je veoma lepa tada..al puno ugojila i sada zaista loshe izgleda.


Bold1: Pitanje
Bold2: Odgovor :ph34r:

Znaci nista njoj ne fali. Cak ima vishka :)

#50 Wolf G

Wolf G
  • Members
  • 802 posts

Posted 14 April 2009 - 23:13

jedan od zemljaka traži od mene link da dokažem tvoje "grube"komentare očigledno da ne prati diskusije redovno ne bi mu trebalo boljih dokaza!


Kao sto rekoh :ph34r:
"Znaju svi o cemu govorim" i "Evo ti arkiva" su tvoji omiljeni argumenti. Sada i ovaj: "Ne prati diskusiju redovno"

#51 Prishtinasi

Prishtinasi
  • Members
  • 2,121 posts

Posted 15 April 2009 - 00:03

I kako se ti skillovi i experience sticu...?


Pa stecenim radom normalno.

Ali nasi dinosaurusi koji su na vlast i vecina drugih imaju obsolete skills koje nisu kompatibilne sa novim radnim mentalitetom, zapada naprimer, i plus osim Envera Hodze koji je veoma adekvatan za tu poziciju, svi drugi su na levo sa menadzerkim osobinama i iskustvom.

Fundamentalni problem je sto ne znaju kako da trose novac na efikasan, transparentan i pametan nacin na vazne projekte. Ako ne trose (buxhetin) novac na vreme, onda gube taj novac i ide u drugi projekat u drugom ministarstvu. E sada da se to ne desi, trose se pare na idiotski nacin za stvari koje nemaju nikakvu vezu sa potrebe gradjana.

Zamisli ti bogati, pre nekoliko dana sam saznao da cela Prishtina ima samo dva ambulantna kola u slucaju emergencije!!! Pa to je prava bruka. Pa onda ekonomija, Kosovski fiskalni planovi gotovo ne ekzistiraju, pa dugorocne projekcije itd itd.

#52 SINKO

SINKO
  • Banned
  • 134 posts

Posted 15 April 2009 - 14:05

Veliki broj Goranaca danas zivi i radi u Italiji,preciznije u regiji Toskani pogotovo u provinciji Siene. Tu su dosli tokom i posle rata i bogami ima ih manje vise 5000.

#53 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 15 April 2009 - 14:08

Veliki broj Goranaca danas zivi i radi u Italiji,preciznije u regiji Toskani pogotovo u provinciji Siene. Tu su dosli tokom i posle rata i bogami ima ih manje vise 5000.

I svi su skoro iz istog sela, Restelice.To je ujedno i najveće goransko selo

#54 SINKO

SINKO
  • Banned
  • 134 posts

Posted 15 April 2009 - 17:09

I svi su skoro iz istog sela, Restelice.To je ujedno i najveće goransko selo



Zanimaju me prezimena , dali mi mozete pojasniti koja su albanska a koja goranska ili su mozda i jedna i druga, naime : Kaplani, Osmani,Skenderi.
Nije lako gorancima kad ih neko pita za nacionalnost, znate na sta mislim!
Jednom prilikom sam rucavao sa gorancem i albancem iz Kuksija,pocela prica i albanac nas pita odakle smo ja kazem odakle sam , goranac kaze da je sa Kosova, zatim ga albanac pita pa jesili Srbin ili Albanac a ovaj odgovara nijedno ni drugo. Pa kad drugu Shpetimu nije bilo nista jasno mozete misliti onim talijanima koliko tek nista nije bilo jasno.Naravno intelektualni nivo publike nije bio bas nesto visok pa nije ni svejedno objasnti nase balkanske podele ali sta da se radi publika je uglavnom takva!
pozdrav!

#55 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 15 April 2009 - 17:23

Zanimaju me prezimena , dali mi mozete pojasniti koja su albanska a koja goranska ili su mozda i jedna i druga, naime : Kaplani, Osmani,Skenderi.
Nije lako gorancima kad ih neko pita za nacionalnost, znate na sta mislim!
Jednom prilikom sam rucavao sa gorancem i albancem iz Kuksija,pocela prica i albanac nas pita odakle smo ja kazem odakle sam , goranac kaze da je sa Kosova, zatim ga albanac pita pa jesili Srbin ili Albanac a ovaj odgovara nijedno ni drugo. Pa kad drugu Shpetimu nije bilo nista jasno mozete misliti onim talijanima koliko tek nista nije bilo jasno.Naravno intelektualni nivo publike nije bio bas nesto visok pa nije ni svejedno objasnti nase balkanske podele ali sta da se radi publika je uglavnom takva!
pozdrav!

Vidim da se "fajt" preneo i na ovu temu nažalost.NO ja ću se držati teme u svakom slučaju.

U većini slučajeva nema razlike u prezimenima.Naravno ima izuzetaka gde postoje prezimena iz cincarskog jezičkog fonda kod puno Goranaca-Goranaca.Karakteristična su prezimana u selu Brod, te Restelici mada postoje i u drugom selima ali ne toliko kao kod ova dva sela.
U Albaniji je 9 goranskih sela, 19 su na Kosovu, i dva u Makedoniji, dok su sela Sredačke Župe sva na Kosovu.U Kuksu živi oko 5.000 Goranaca i jedan se broj asimilizovao još iz vremena Envera Hoxhe.Pozitivno je da Gorani-Goranci u Albaniji nisu izgubili svoj jezik,te se u nemešanim brakovima kod kuće još uvek govori tim dijalektom.U vreme Enverove diktature je bilo zabranjeno govoriti.Uglavnom se školuju na albanskom jeziku.Tek posle pada diktature počela su se osnivati kulturna udruženja, ali pretežno u okolini Kuksa.Puno Goranaca iz Albanije danas živi u Engleskoj,mada ih ima u dobrom broju i u Belgiji.Veina su to emigranti odmah iz posleratnog doba(misli se na WWII)
Evo postaviću ti etničku kartu teritorije Gore, koja se pojavljuje u ovom obliku još početkom XII veka.

Edited by Pristevac, 15 April 2009 - 17:32.


#56 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 15 April 2009 - 17:29

Etnička karta Gore

Attached Files

  • Attached File  III.bmp   701.83K   292 downloads

Edited by Pristevac, 15 April 2009 - 17:31.


#57 SINKO

SINKO
  • Banned
  • 134 posts

Posted 15 April 2009 - 19:47

Verujem da je mnogo Goranaca asimilovano u Albaniji,jer ako kazete da ih je u Kuksu 5000 a ovaj moj prijatelj iz istog ne zna za Gorance onda mogu da zakljucim da ima tu dosta asimilacije a sigurno i nepoznavanja doticnog mi prikana.
Da,tu kartu sam imao priliku da vidim ima i klip na youtubu . kosovo je goransko cini mi se da u jednome trenutku pise Gora pobediti mora :ph34r:
Youtube Video ->Original Video


#58 Delphos

Delphos
  • Members
  • 3 posts

Posted 17 April 2009 - 23:34

Evo jos jedna etnografska karta Gore i okolice.

http://www.upload3r..../1240007220.png

Ljudi koji se u tom dijelu Makedonije izjasnjavaju kao Turci su Torbesi. Tu pravih Turaka nema. Da su ljudi u selima Urvic i Jelovjane Goranci nisam bas siguran. Jovan Hazi-Vasiljevic ovako govori o tom kraju u knjizi "Musliman nase krvi u juznoj Srbiji":

E. - Tetovska i Gostivarska oblast. U okolini Tetova i u okolini Gostivara ima tri sela u kojima žive samo poturčenjaci. Oni u tetovskim selima doseljenici su iz Debarske oblasti. Očuvali su svoj debarski govor i, gotovo, i debarsku nošnju. Ta su sela: Elovjane, Urvič i Vranovci.

Sva tri sela su čisto poturčenjačka. Oni u Vranovcu su pomešani sa doseljenicima iz Debarske oblasti i starosedeoci su. Poturčili su se od kako su se onde naselili ovi iz Debra. U Gostivarskoj oblasti je bilo mnogo više poturčenjaka pa su pod vrlo jakim pritiskom Arnauta i Arnautaša zaboravili svoj materni jezik i poarnautili se.

Vratićemo se na ovaj slučaj.

1. - Elovjane. Ima oko 1000 stanovnika, pozivaju se na -ci . Imena seoskog atara su im većim delom čisto srpska.

2. - Urvič. Ima oko 400 stanovnika.

3. - Vranovci. Ima skoro 300 stanovnika.


Jelovjane i Urvic su jugozapadno od Tetova a Vranovci sjeverozapadno od Gostivara. U Vranovcima ljudi danas govore albanski.

#59 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 18 April 2009 - 08:50

Evo jos jedna etnografska karta Gore i okolice.

http://www.upload3r..../1240007220.png

Ljudi koji se u tom dijelu Makedonije izjasnjavaju kao Turci su Torbesi. Tu pravih Turaka nema. Da su ljudi u selima Urvic i Jelovjane Goranci nisam bas siguran. Jovan Hazi-Vasiljevic ovako govori o tom kraju u knjizi "Musliman nase krvi u juznoj Srbiji":



Jelovjane i Urvic su jugozapadno od Tetova a Vranovci sjeverozapadno od Gostivara. U Vranovcima ljudi danas govore albanski.

To što si ti objavio je rog juga Kosova.Ova karta se odnosi na 19 goranskih sela i Prizrensku Župu.Oko knjige Jovana Haži Vasiljevića (koju posedujem) je toliko kontradiktorrnosti da je nijedan ugledniji slavista ne uzima za verodostojnu . već kao apologet srpske hegemonističke politike.Urvič i Jelovjane jesu goranska sela ,jer se radi preteđno o ljudima iz Gore(pretežno iz sela Brod i Restelice) koji su se pomerili zbog gladi koja ja tada harala Gorom.
O Gori je pisao i Milisav Lukovac, prvo, između dva rata, a sve to objavljeno u knjizi koja je veoma površna 1952 godine.Ne znam da li je tebe poznato da su u Gori kod sela Zlipotok pronađeni "nišani"(nadgrobni spomenici) stari 9 vekova.Pisani su arabikom,ali je taj dijalekat nepoznat i arapskom jeziku.U selu Mlike je takođe u seoskoj džamiji uzidana kamena ploča oja potiče iz XII veka, takođe pisana arabikom.U Damasku je pokušano da se ta ploča kao i natpisi na " Nišanima" dešifruju.Po njihovom mišljenju to je bio jezik nomadskih naroda(mahom stočara) iz Azije.
Najveći projekat koji je takođe veoma diskutabilan je napisan u projektu "GOS"(Gora Opolje i Sredska) koji je ukoričila SANU 1995 godine na 930 kucanih stranica smešteno u dva toma.
Samo jednu nelogičnost. Po pisanjima ruskog konzula Jastrebova na kojeg se poziva autor govori se da je Gora primila Islam krajem XIX veka, te da se radi o autohtnom srpskom življu koje je do XIX veka bilo pretežno pravoslavno.Iz turskih teftera iz 1571 veoma su precizno vođene katastraske knjige (posedujem kopije tih zapisa) a koje govore suprotno od tvrdnje ovog konzula.da napomene da je Jastrebov bio član srpskog kraljevskog društva(što bi dana odgovaralo SANU), ne znam tačan naziv, ali ću ga potražiti.
Ima još puno toga, no ako te interesuje,a i nekog drugog naravno , mogu vam u najsitnije detalje sve objasniti.

#60 Pristevac

Pristevac
  • Members
  • 8,745 posts

Posted 19 April 2009 - 09:08

Delovi knjige o Gorskom-Goranskom poreklu

*TORBESHI-Ko su oni ustvari?


Kada govorimo o tragovima bogumila u Gori, svakako trebamo poceti sa nazivom “torbeši” kojim se od drugih stanovnika ovog podrucja imenuje ova grupa ljudi, etimologijom, prilikama u kojima je ovo ime nadenuto, te kada su i kako torbeši došli na prostore gdje sada obitavaju.
Milivoj Pavlovic za “torbeše” kaze da se radi o jednoj staroj slovenskoj populaciji na Balkanu, Obeleiski i Dimitar Angelov zakljucuju da su to posljednji preci makedonskih bogumila, dok Cilev identifikuje torbese sa pomacima, koji su zivjeli u regionu Vardarske Makedonije i misli da naziv “torbeš” dolazi od turske rijeci “torba” koji veze sa turskom formom “dortbeš” - “cetiri-pet”. On je time zelio da potvrdi da su torbeši mijenjali mjesta življenja i vjeru cetiri–pet puta. Jovan Hadzivasiljevic, podrzavajuci narodno tumacenje za torbeše kaze da su oni „napustili vjeru i primili islam za jednu torbu varenike ili brašna“, pa su na osnovu toga dobili to ime.
Turski istraživaci naziv „torbeš” vezuju sa persijskom riječju “torbekeš” (torbar - onaj koji hoda sa torbom na ramenu), “torbarenje” (radnja sa torbom). Turski istraživac.0 I. H. Uzunqarsili, obavještava da je unutar glavnih sultanovih vojnih korpusa bilo kandidata za janicare poput “Torba Oglanlari“ ili “Torba Acemileri”, cija su registrirana imena clanova cuvana u specijalnim torbama. Omer Turhan istice da rijec “torbeš” na turskom podrazumjeva lojalnost, jednog društvenog sloja koji nije stvarao probleme i koji je u vrijeme osmanske administracije odigrao ulogu odanog pomaganja u najrazlicitijim okolnostima.
Makedonski istraživac Stojanovski misli da se radi o islamiziranoj hrišcanskoj djeci i mladicima iz sjeverozapadne Makedonije koji su sakupljani i spremljena za janicare, dok Palikruševa pretpostavlja da je naziv “torbeš”, u nekoj ranijoj fazi biljezio etnicku grupu ili populaciju, koji je sa islamizacijom dobio sekundaran smisao.
U Ljumi (Kuks) danas vjeruju u dvije varijante koje se vezuju za tumacenje forme „dort-beš„. Nerijetko, oni misle da je ovo ime gorskoj populaciji dato kao posljedica pecalbarstva koje ih je tjeralo da putuju širom svijeta sa torbom na ramenu. Medjutim, duzim kritičkim posmatranjem, u svijetlu nekih historijskih, jezickih, usmenih podataka ali i materijalnih tragova, vecina pomenutih verzija teško da se mogu održati na cvrstim nogama.
*KAD SU SE POJAVILI TORBESHI NA OVIM PROSTORIMA?

Albanski istrazivač Dimitrije Shutercic(Dhmiter Shuteriqi), govoveci o bogumilizmu koji se pojavio u prvoj polovini X stoljeća, istice da je u periodu od 1080. do 1118, pokret bio propracen nezabiljezenim progonima i egzodusom. Pokušavajuci da uspostavi vezu izmedju riječi “torbeš” i toponima “Trbach”, (Vlora, Albanija),Suteric (Shuteriqi) se poziva na vizantijskog hronicara Halkokondila, koji izvještava da su ovi heretici na Balkanu nazivani babunima, torbešima, patarenima, kududjerima.
Edit Durham, i još neki autori, tvrdi da je Komnen I kako bi uništio bogumilsku jeres upotrebljavao divljacke hajke. Isto se to akcentira i u knjizi Historiji makedonskog naroda.
Ove cinjenice odbacuju shvatanje da se “termin“ torbeš pojavio poslije XIV stoljeća te ga zato ne treba vezivati sa turskim osvajanjima i islamizacijom. Pošto opcija Milivoja Pavlovica i drugih je bez historijskog osnova, ostaje teza koja torbeše tretira posljednjim sljedbenicima bogumila.
Pošto je rijec “torbeš” jedan od naziva kojim se imenuju bogumili, objasnicemo porijeklo, okolnosti i dalji historijski put sve do prostora Gore.
Rijec “torba”, nezavisno od porijekla i vremena prosudjivanja, i njeni derivati poput “torbar”, “torbarim”, “torbarenje”, “torben”, “torbiše”, “torbichence”, “torbište” i frazeološki izrazi “So torba na ramo”, “Da ne ti se trne torba ot ramo”, “So glava vo torba”, “Sipalje torbe”, “Staj mu torba” su aktivno bogatstvo makedonskog literarnog jezika i njegovih dijalekata, obuhvatajuci i govor u Gori.
U ovoj grupi je i rijec “torbeš” koja je formirana od osnove “torb” i sufiksa “eš„, koji je specijaliziran samo za formiranje uvrijedljivih rijeci, makar samo u govoru u Gori, kao: smrdeš, grdeš, prdeš, tikveš, gladeš, gloteš, smoleš, gnideš, daveš, bluteš, sitneš, koleš, krleš, vrteš, krteš, kteš i dr.
Upotreba naziva “torbeš”, u svakom slucaju je pezorativna. Gorani sebe nazivaju „našinci”, manje “gorani”, a nikada “torbeši”, jer nelogicno bi bilo da sami sebi daju jedno takvo prezrivo ime... Ovaj podrugljiv nadimak, dakle, im je dat od drugih da bi ih ismijavali, potcjenjivali...
Isto tvrdi i Suteric(Shuteriqi( koji, oslanjajuci se na D. Angelova kaze: “Ime Trbaš (selo, okrug Vlore Albanija, N.D) moze se uporediti sa nadimkom “torbeš” (citaj torbeš, N.D), imenom kojim su podrugivani jeretici, nekad, kao prosjaci, nešto što je potvora, jer su oni bili protiv prosjakluka.
Kod izjednacavanja torbeš - prosjak ove tvrdnje otkrivaju leksicka i pezorativna tumacenja rijeci “torbeš”.
Vezano za vrijeme pojave ovog naziva interesatno je izvještavanje da je u X vijeku, u Maloj Aziji, paralelno sa nazivom bogumil, da bi se odvojili jeretici, pocela primjena i naziva “fundagiagiti” što doslovno znači “torbonošci”, “torbari” ili “torbeši”. Ovo ime nije izmišljeno od jeretika, nego od njihovih protivnika i u sva tri pomenuta slucaja, znacenje “prosjak” se ne moze odbaciti. Iz tih razloga mozemo reci da je naziv “torbeš” slavenski ekvivalent naziva “fundagiagiti”, te da je poceo cirkulirati i propagirati najranije krajem X stoljeca i to od strane Pravoslavne crkve.


Omer Turhan, medjutim, torbeše identifikuje sa pomacima i kumanima. Na istoj liniji je i Cilev. Palikruševa vidi mogucnost da naziv “torbeš”, u jednoj ranijoj fazi je imenovao etnicku grupu ili odredjenu populaciju. Predtsavljena je i hipoteza prema kojoj, torbeska populacija je autohtona te da pripada jednom etnickom arumunskom supstratu koji je od strane razlicitih osvajaca asimiliran.
Tako u narodnoj tradiciji Kuksa, cajane nazivaju “pomacima” dok Gorane “poturima”, prve islamiziranim Albancima, druge islamiziranim Torbešima.
Gora i Caja su pogranični regioni, njihovi stanovnici, kada bi bili i isti, ne vidimo razloga zašto bi se nazivali različitim imenima. I dalje, kada bi torbeši i pomaci bili ista populacija, kako misle Cilev i O. Turhan, gorani (torbeši) bi se nazivali pomacima. U medjuvremenu ne moze se zaobići i naziv “poturi”. Najprije treba da kazemo da ova forma mnozine rijeci “potur” (sa srp/hrv.) ušla je i ostala skamenjena u albanskom jeziku ne pokleknuvši zakonima toga jezika zbog njene pretjerane izoliranosti.
U srpskom i hrvatskom jeziku “potur”, “poturica” znaci, otpadnik, ili onaj koji je napustio hrišcansku vjeru, turkošak”.
Prema Ejupu Mušoviću, riječi “poturice”, “poturi”, “poturcenjaci” podrazumijevaju sve islamizirane sa juznih slavenskih prostora bez obzira na njihovu etnicku ili religioznu pripadnost, racunaju}i i Gorane, narocito torbeše.
Enver Imamović sa rijecju poturi podrazumijeva niti muslimane, ni hrišcane. Iz pomenutog moguce poredjenje “poturi - patarin” je neosnovano. Uporedo sa torbešima u Gori, prisustvo vlaha, juruka ali i Albanaca, (sada vec asimiliranim, je već potvrdjeno).
Ipak, teza o asimiliranom autohtonom arumunskom supstratu teško da je održiva.
Prvo, uticaj osvajanja u ovim toliko udaljenim zonama, ako nije nevazan, onda je bio i suviše slab.
Drugo, kada bi prihvatili i suprotno, refleksije na jezik, kulturu i sl. bile bi srpske, zbog duge vladavine i uticaja njihove Pravosalvne crkve, koji je bio još duži u ovoj zoni.
Pošto se to nije desilo i refleksi su više makedonski, ostaje nam da vjerujemo da se radi o jednoj populaciji pridošlica, gdje slovenski torbeški element, makar ranije makedoniziran, dominirao je u uslovima jedne prilicno duge simbioze.
Ostavljajuci otvorenim pitanja šta je to što su torbeši prisvojili od kulture vlaha, juruka i Albanaca, obnavljamo put kojim su torbeši prošli, kako bi stigli do današnjih prostora, kako bismo osvjetlili njihovu etnogenezu i identitet.
*DA LI JE TERMIN"TORBESH" SOCIJALNA ILI ETNICKA KATEGORIJA?
Nazivi ”bogumili”, “torbeši” govore o religioznoj i socijalnoj kategoriji, ali nikako i etnickoj.
“Izvori o nekadašnjem premještanju naroda i plemena, odvode do pogrešnih zakljucaka ako ove narode smatramo kao jednu i jedinu cjelinu, u etno-historijskoj igri tokom njihovog preseljavanja iz jednog u drugo mjesto, ne dozivljavajući promjene u identitetu. U mnogim slucajevima, premještanje jednog naroda u novoj teritoriji ili jednom novom društvu, daje tom narodu jedan identitet kakav ranije nije imao.”
Pocetke mozemo potražiti još u V stoljecu, kada su se neki masalijani, prethodnici bogumila, iz Male Azije preselili u Trakiju, a odatle prema Makedoniji. Edit Durham donosi nam sljedece: “U Samisati u Maloj Aziji podignuta je jedna sekta ciji su predstavnici poznati kao Paulikaneri(Pavlicni). Oni su objedinili maniheizam sa jednom posebnom preporukom za propovjedi Svetog Pavla. Progonjeni od strane hrišcana, oni su se objedinili sa muslimanima i ustankom porušili jedan veliki dio Male Azije. Imperator Konstandin Koprnimus (741. poslije Hrista), kako bi ih oslabio, šalje njihov veći dio u Trakiju kako bi sluzili kao cuvari granice. Zimičes I (969), premješta jedan drugi dio njih po balkanskim dolinama. Od tada su se njihova ucenja pocela širiti nezaustavljivom brzinom”.
Dok se njihov pogled na svijet širio i hvatao korijenje, sa njihovom kulturom i jezikom se desilo nešto slicno kao sa Bugarima. Oni, prakticno, progutani od strane slavenskog (makedonskog) elementa koji je bio smješten prije njih, dobijaju novi identitet kao makedonski bogumili.
U vrijeme vladavine vizantijskog cara Aleksa Komnena I (1081 - 1118), zbog progona do istrijebljenja sekta je izbjegla prema zapadu uzimajuci sa sobom i imena sa kojima ih je Pravoslavna crkva anatemisala.
Jedan dio, prelazeći preko albanskih zemalja prešao je Otranska vrata pobudivši jereticki katarski pokret u Italiji i pokret patarena (Albizana) u juznoj Francuskoj, dok su se drugi dijelovi raširili i po srpskim zemljama.
Nemanja je objavio nemilosrdan rat „prokletim jereticima“, kako je nazivao babune. Između 1172. i 1180. godine, on pokrece pohod do njihovog istrijebljenja. Zapalio je njihove knjige, sjekao im jezike. Nemanja progoni i svoju kcer koja je bila ubjedjeni bogumil.
U tim okolnostima, jedan dio tih bogumila nalazi sklonište u Bosni, kod Kulin Bana, i ta zemlja postaje njihovo posljednje odredište. Preostali dio njih biva primoran da se skloni u dubinama planina, daleko od nastanjenih centara i progona od strane rigoroznog pravoslavnog klera.
Tokom povlacenja sa sigurnošcu je uticalo i prokletstvo nad njim, koje je donio Prvi Sinod pravoslavne crkve (1221).
Sela u Gori bila su već formirana 1348. godine. Racunajuci tri pokoljenja koja su vec zivjela sa 33 godine po kolenu, proizilazi da je njihovo naseljavanje pocelo, tacnije u periodu o kojem smo govorili - pocetkom XIII stoljeca.
Historicar iz Prizrena Maliq Osi, oslanjajuci se na usmena predanja i naglašenom asketizmu mesalijanaca (jedno od imena bogumila), misli da torbeši, u današnjim nastambama su se pojavili kao askete. Poštujuci ovakvo shvatanje i ne odbacujući ga ne možemo a da ne iznesemo neke njegove slabe tačke.
Ako bi bogumilizam bio jedna obicna asketska pojava, ne bi prestavljala neku veliku opasnost po hrišcanstvo, odnosno tadašnje feudalne drzave. Po tom shvatanju, u borbi protiv njih ne bi bilo potrebno direktno angaziranje imperatora, careva, papa, krstasha i dr. Ne bi se ni rodio dominikanski pokret niti bi se stvorio univerzalni sud inkvizicije. Ne bi, kao posljedica toga bilo ni razloga da njihove pristalice prolaze kroz viševjekovne patnje koje su pocivale na anatemama, nastavljajuci se hapšenjima, iseljavanjima, paljenju na drvenim kamarama pa sve do masovnim masakrima.
Kada bi bili askete ne bi bili strana koja je branila Bosnu od Ugara. Ne bi stigli do nivoa zvanicne vjere i ne bi imali specificni tretman od strane Velike Porte.
U njihovim redovima ne bi bilo pristalica iz redova porodica cara Samoila i Nemanje, zatim ne bi uživali ni podršku vlastelina Kulin bana, velikog turskog vezira Mahmut Paše Hrvata, Zvornickog kneza, Hrvata i Dalmatinaca.
Kada bi bili takvi, ne bi bili utvrzeni u kompaktnim enklavama, u zbijenim naseljima, sa urbanom strukturom. Ne bi ni obezbjedili prednost nad ostalim etnickim grupama. Bez jedne zajednicke egzistencije, ne bi mogli sacuvati jezik, niti stvoriti kulturna blaga, niti bi osigurali potrebnu koherenciju u ocuvanju njihove duhovne konstitucije.
Prihvatajući da su asektizam, vegetarijanstvo, fetisizacija siromaštva kao dio njihovog pogleda na svijet, igrali vaznu ulogu u njihovom prezivljavanju, trebamo reci da su bogumili bili brojni, stabilni u njihovim vjerskim specificnostima. Imali su, dakle, oni svoje ucenje, knjizevnost, duhovne vođe, crkvu, hijerarhiju, simbole, svece i jednu filozofiju za društvo, vlasništvo, i ravnopravnost. Bili su nosioci jedne kulture.
Nakon svega izlozenog postavlje se pitanje, da li je osim imena, kod današnjih torbeša ostalo što još od njihovog pogleda na svijet i od stare vjere njihovih pradjedova bogumila.
Isto kao istraživaci E. Imamovic za slučaj Bosne, A. Dzogović za torbeše Gore, prizrenskog Podgora i B. Djurdjević-Stojković u jednom širem prikazu i ja to potvrdjujem.
Historijski podaci svjedoce da bogumilizam, nezavisno od nevidjenih neljudskih progona, nije iskorijenjen. I nakon više od jednog stoljeća od progona do istrijebljenja Stefana Nemanje i prokletstva srpske pravoslavne crkve nad njima, bogumili, iako pred nestajanjem, ponizeni i diskriminirani, još uvijek su smatrani kao opasnost za pravoslavnu crkvu i njenu vlast. Nije slucajno što je Car Dušan proglasio sankcije za one koji propagiraju bogumilizam, odnosno „babunsku rijec“.
Pojava bogumilizma, u Bosni, traje sve do kraja XIX vijeka. Istu stvar spominje i Maliq Osi. Na istoj razini B. Djur
djević-Stojković tvrdi da: “Još uvijek ima bogumila u BiH, Makedoniji i Srbiji...”, malo dalje kaze: “...postoji duhovno kretanje koje gasi zedj sa gnostickog bogumilskog izvora.“.
U Gori, makar za onaj dio u Albaniji moze se dokazati nasljedstvo bogumilskog ucenja i prakticiranja.
U ovoj zoni sa visokim planinama, uskim kanjonima, dubokim i strmim dolinama, bogatim šumama, pašnjacima, tekucim vodama, torbeši su dislocirani u prvoj polovini XIII stoljeća. Van ociju i ušiju crkve, u formalnim okolnostima zakašnjele islamizacije, oni cuvaju mnoge kultne rituale, praksu, vjerovanja i fosila, ucenja njihovih bogumilskih pradjedova. Njih nije mogao da otkorjeni ni nemilosrdni rat komunistickog režima koji je zabranio zakonom pravo na vjerovanje, praksu, institucije i vjersko propagiranje.
U ovim obicajima, cuvanim kod torbeških zena, nema nicega od hrišcanstva, a niti islama.
I kada potvrdjujemo da je to osnova koja vodi jedan dobar dio duhovnog zivota torbeša Gore, može se lako zakljuciti koliko je tragova ostavila pravoslavna crkva i koliko površno i formalno je prihvacen i raširen islam kod njih.
Dok tragovi hrišcanstva su ostali samo na nekoliko fosiliziranim toponimima, (K’rs, Potk’rs, Zac’rkov, Cerkov, Kaurske grobišta, Iljina reka, Nikelo brdo, Djurdjev lak, Ivanoska niva i dr.) patronimima (Markošovci, Tuchevci, Kirevci, Puravinci, Zhivkovci i sl.), imena godišnjih praznika (Djurdjevden, Božic, Mitrovden, Krstovden) i ništa više. Dok od islama je prihvaceno sasvim malo. Poštuje se Veliki i Mali bajram i odabrane noc
Ne govoreci o islamskoj kulturi, malo ko od muškaraca zna i ispunjava muslimanske obaveze. Žene, osim masovnog posta, nekim deformisanim molitvama, pricama i ukopavanjem kao muslimanke, vrlo malo je prisutan islam.
Dok verbalno prihvataju Allaha, u praksi svu žedj gase u gnostickim izvorištima koja imaju pocetak u paradualisticko doba, gdje magija ih religiozno predvodi i teorija se mijenja sa magijskim ritualom, i kultnom praksom.
Nazivi ”bogumili”, “torbeši” govore o religioznoj i socijalnoj kategoriji, ali nikako i etničkoj.
“Izvori o nekadašnjem premještanju naroda i plemena, odvode do pogrešnih zaključaka ako ove narode smatramo kao jednu i jedinu cjelinu, u etno-historijskoj igri tokom njihovog preseljavanja iz jednog u drugo mjesto, ne doživljavajući promjene u identitetu. U mnogim slučajevima, premještanje jednog naroda u novoj teritoriji ili jednom novom društvu, daje tom narodu jedan identitet kakav ranije nije imao.”
Početke možemo potražiti još u V stoljeću, kada su se neki masalijani, prethodnici bogumila, iz Male Azije preselili u Trakiju, a odatle prema Makedoniji. Edit Durham donosi nam sljedeće: “U Samisati u Maloj Aziji podignuta je jedna sekta čiji su predstavnici poznati kao pavlični. Oni su objedinili maniheizam sa jednom posebnom preporukom za propovjedi Svetog Pavla. Progonjeni od strane hrišćana, oni su se objedinili sa muslimanima i ustankom porušili jedan veliki dio Male Azije. Imperator Konstandin Koprnimus (741. poslije Hrista), kako bi ih oslabio, šalje njihov veći dio u Trakiju kako bi služili kao čuvari granice. \on Zimičes I (969), premješta jedan drugi dio njih po balkanskim dolinama. Od tada su se njihova učenja počela širiti nezaustavljivom brzinom”.
Dok se njihov pogled na svijet širio i hvatao korijenje, sa njihovom kulturom i jezikom se desilo nešto slično kao sa Bugarima. Oni, praktično, progutani od strane slavenskog (makedonskog) elementa koji je bio smješten prije njih, dobijaju novi identitet kao makedonski bogumili.
U vrijeme vladavine vizantijskog cara Aleksa Komnena I (1081 - 1118), zbog progona do istrijebljenja sekta je izbjegla prema zapadu uzimaju}i sa sobom i imena sa kojima ih je Pravoslavna crkva anatemisala.
Jedan dio, prelazeći preko albanskih zemalja prešao je Otranska vrata pobudivši jeretički katarski pokret u Italiji i pokret patarena (albižana) u južnoj Francuskoj, dok su se drugi dijelovi raširili i po srpskim zemljama.
Nemanja je objavio nemilosrdan rat „prokletim jereticima“, kako je nazivao babune. Između 1172. i 1180. godine, on pokreće pohod do njihovog istrijebljenja. Zapalio je njihove knjige, sjekao im jezike. Nemanja progoni i svoju kćer koja je bila ubjeđeni bogumil.
U tim okolnostima, jedan dio tih bogumila nalazi sklonište u Bosni, kod Kulin Bana, i ta zemlja postaje njihovo posljednje odredište. Preostali dio njih biva primoran da se skloni u dubinama planina, daleko od nastanjenih centara i progona od strane rigoroznog pravoslavnog klera.
Tokom povlačenja sa sigurnošću je uticalo i prokletstvo nad njim, koje je donio Prvi Sinod pravoslavne crkve (1221).
Sela u Gori bila su već formirana 1348. godine. Računajući tri pokoljenja koja su već živjela sa 33 godine po kolenu, proizilazi da je njihovo naseljavanje počelo, tačnije u periodu o kojem smo govorili - početkom XIII stoljeća.


Rozeta na nišanu
Kako su torbeši, kako baštinici bugumilizma, živjeli. Neki ih svrstavaju u askete, dok neki misle da su imali svoje učenje, filozofiju...
Historičar iz Prizrena Maliq Osi, oslanjajući se na usmena predanja i naglašenom asketizmu mesalijanaca (jedno od imena bogumila), misli da torbeši, u današnjim nastambama su se pojavili kao askete. Poštujući ovakvo shvatanje i ne odbacujući ga ne možemo a da ne iznesemo neke njegove slabe tačke.
Ako bi bogumilizam bio jedna obična asketska pojava, ne bi prestavljala neku veliku opasnost po hrišćanstvo, odnosno tadašnje feudalne države. Po tom shvatanju, u borbi protiv njih ne bi bilo potrebno direktno anga`iranje imperatora, careva, papa, križara i dr. Ne bi se ni rodio dominikanski pokret niti bi se stvorio univerzalni sud inkvizicije. Ne bi, kao posljedica toga bilo ni razloga da njihove pristalice prolaze kroz viševjekovne patnje koje su počivale na anatemama, nastavljajući se hapšenjima, iseljavanjima, paljenju na drvenim kamarama pa sve do masovnim masakrima.
Kada bi bili askete ne bi bili strana koja je branila Bosnu od Ugara. Ne bi stigli do nivoa zvanične vjere i ne bi imali specifični tretman od strane Velike Porte.
U njihovim redovima ne bi bilo pristalica iz redova porodica cara Samoila i Nemanje, zatim ne bi uživali ni podršku vlastelina Kulin bana, velikog turskog vezira Mahmut Paše Hrvata, Zvorničkog kneza, Hrvata i Dalmatinaca.
Kada bi bili takvi, ne bi bili utvrženi u kompaktnim enklavama, u zbijenim naseljima, sa urbanom strukturom. Ne bi ni obezbjedili prednost nad ostalim etničkim grupama. Bez jedne zajedničke egzistencije, ne bi mogli sačuvati jezik, niti stvoriti kulturna blaga, niti bi osigurali potrebnu koherenciju u očuvanju njihove duhovne konstitucije.
Prihvatajući da su asektizam, vegetarijanstvo, fetišizacija siromaštva kao dio njihovog pogleda na svijet, igrali važnu ulogu u njihovom preživljavanju, trebamo reći da su bogumili bili brojni, stabilni u njihovim vjerskim specifičnostima. Imali su, dakle, oni svoje učenje, književnost, duhovne vođe, crkvu, hijerarhiju, simbole, svece i jednu filozofiju za društvo, vlasništvo, i ravnopravnost. Bili su nosioci jedne kulture.
Nakon svega izloženog postavlje se pitanje, da li je osim imena, kod današnjih torbeša ostalo što još od njihovog pogleda na svijet i od stare vjere njihovih pradjedova bogumila.
Isto kao istraživači E. Imamović za slučaj Bosne, A. Džogović za torbeše Gore, prizrenskog Podgora i B. Đurđević-Stojković u jednom širem prikazu i ja to potvrđujem.
Historijski podaci svjedoče da bogumilizam, nezavisno od nevi|enih neljudskih progona, nije iskorijenjen. I nakon više od jednog stoljeća od progona do istrijebljenja Stefana Nemanje i prokletstva srpske pravoslavne crkve nad njima, bogumili, iako pred nestajanjem, poniženi i diskriminirani, još uvijek su smatrani kao opasnost za pravoslavnu crkvu i njenu vlast. Nije slučajno što je Car Dušan proglasio sankcije za one koji propagiraju bogumilizam, odnosno „babunsku riječ“.
Pojava bogumilizma, u Bosni, traje sve do kraja XIX vijeka. Istu stvar spominje i Maliq Osi. Na istoj razini B. Đurđević-Stojković tvrdi da: “Još uvijek ima bogumila u BiH, Makedoniji i Srbiji...”, malo dalje kaže: “...postoji duhovno kretanje koje gasi žeđ sa gnostičkog bogumilskog izvora.“.
U Gori, makar za onaj dio u Albaniji može se dokazati nasljedstvo bogomilskog učenja i prakticiranja.
U ovoj zoni sa visokim planinama, uskim kanjonima, dubokim i strmim dolinama, bogatim šumama, pašnjacima, tekućim vodama, torbeši su dislocirani u prvoj polovini XIII stoljeća. Van očiju i ušiju crkve, u formalnim okolnostima zakašnjele islamizacije, oni čuvaju mnoge kultne rituale, praksu, vjerovanja i fosila, učenja njihovih bogumilskih pradjedova. Njih nije mogao da otkorjeni ni nemilosrdni rat komunističkog režima koji je zabranio zakonom pravo na vjerovanje, praksu, institucije i vjersko propagiranje.
U ovim običajima, čuvanim kod torbeških žena, nema nišega od krišćanstva, a niti islama.
I kada potvrđujemo da je to osnova koja vodi jedan dobar dio duhovnog života torbeša Gore, može se lahko zaključiti koliko je tragova ostavila pravoslavna crkva i koliko površno i formalno je prihvaćen i raširen islam kod njih.
Dok tragovi hrišćanstva su ostali samo na nekoliko fosiliziranim toponimima, (K’rs, Potk’rs, Zac’rkov, Cerkov, Kaurske grobišta, Iljina reka, Nikelo brdo, Djurđev lak, Ivanoska niva i dr.) patronimima (Markošovci, Tučevci, Kirevci, Puravinci, Živkovci i sl.), imena godišnjih praznika (Djurđevden, Božić, Mitrovden, Krstovden) i ništa više. Dok od islama je prihvaćeno sasvim malo. Poštuje se Veliki i Mali bajram i odabrane noći.
Ne govoreći o islamskoj kulturi, malo ko od muškaraca zna i ispunjava muslimanske obaveze. Žene, osim masovnog posta, nekim deformisanim molitvama, pričama i ukopavanjem kao muslimanke, vrlo malo je prisutan islam.
Dok verbalno prihvataju Allaha, u praksi svu žeđ gase u gnostičkim izvorištima koja imaju početak u paradualističko doba, gdje magija ih religiozno predvodi i teorija se mijenja sa magijskim ritualom, i kultnom praksom.

Glavni praznik u Gori je Djurdjevdan. Sve što se može reci za ovo podrucje pocinje i zavrsava se ovim praznikom. Nezavisno od mjesecevog kalendara (alaturka) i onog suncevog (alafranga) kao i drugim politickim i ideološkim pritiscima narocito nakon 1967., za Gorane, vodic za djelovanje i dalje je ostao narodni tradicionalni kalendar koji se vece sa ovim danom.
Ispred Djurena (Djurdjevdana), u Gori, svaki praznik blijedi. Osim naziva, ovdje nismo mogli evidentirati ništa od hrišcanskog ucenja i prakticiranja, kao što se dešava sa ovim praznikom u nekoliko regiona u Bugarskoj, gdje je cvjetao bogumilizam.
Osim toga, kada znamo da ovaj praznik nikada nije odbacen od islamskog klera iako tu nema nicega od islama, pamet nam odlazi, kod objašnjenja naziva “poturi” sa “ni musliman ni hrišcanin”. Sve ovo nas upucuje na misao da bogumilska ideologija, koja propovjeda uspostavljanje direktne veze covjeka sa Bogom, bez posredništva satana i ikona, podigao je Djurdjevdan na nivo glavnog praznika.
I kod drugih obiljezavanja praznika u godini (Sretleto, Krstovden, Mitrovden, Bozić, Stretzima(sredina zime), Vodice, Letnici, Antanas, Sultan Nevruz, Blagojec) je veoma teško naci tragove hrišcanstva ili uticaja islama.
Još uvijek, osobito medju zenama, postoji vjerovanje o snazi magije. Zabiljezili smo veliki broj slučajeva cvrstog ubjedjenja da magija moze uzrokovati impotenciju, nedostatak zelje za formiranjem porodice, podsticanje bracnih konflikata, zaustavljanje sudbine vjeridbe i zenidbe, promjenu moralnog ponašanja..., i obratno, da magija se razriješava ako se pronadje njen predmet. I danas se dozivlajvaju kao istinita predanja o mutnji mjesecine.
Do 50-tih godina prošloga vijeka praktikovali su se rituali za odbranu od epidemijskih bolesti i vatre, poput “odmetujene”, prijelaz vatre kroz gvozdeni vodenicki obruc, pijenja magareceg mlijeka, mahanje sitima i dr. Vjerovali su da se kuga moze vidjeti. U jednom takvom slucaju, zamesio bi se presni hljeb, inace kuga pomiješana sa tijestom bi napravila veliku štetu.
Najaktivniji dio narodnog torbeškog mišljenja, nudi nam mnoge primjere dualizma bogumilskog ucenja. Prema bogumilima, svijet je istom mjerom stvoren od dobra i zla kojima su uzrok andjeli i djavoli. Konkretnije: uporedo sa dobrim Bogom, koji je stvorio duhovni svijet, postoji i Bog zla koji je stvorio materijalni svijet.
Ovo ucenje, adaptirano od strane bogumila poslije islamizacije komentira se kao: “Allah je dobar Bog koji je stvorio duhovni svijet, dok na zemlji vlada Bog zla zbog kojeg ljudi su u stalnim ratovima.”
U suštini radi se o protivrjecnosti izmedju islamskog pogleda na svijet da je Allah jedan, sa jedne strane, i prihvatanja postojanja svijeta zla, nezavisno od Boga, sa druge strane. Covjek je izazov satane i tame, koji pokušavaju da u covjeka unište dvije strane: sposobnost oplodnje i duhovno savršenstvo, atributi koji priblizavaju Boga.
Tako, vjerujuci, da smrtnost beba, iz imunoloških razloga, “ogrejsanica”, “uborok” (“naocii”), vija (“padavica”), ili neplodnost su djela satane koji vlada zemljom, zapostavljajuci Boga. Energiju troše za pronalazak metoda i sredstava kako bi pobjegli od zla ili mu protivurijecili. Druge pojave bogumilskog mišljenja su predubjedjenja, tabui, kultevi, nekoliko rituala koji su povezani sa smrcu i bebama, vjerovanje u kumire, sposobnost lijecenja mjesta, objekta ili odbrane od hamajlija.
Enver Imamovic medju ostacima bogumila kod današnjeg čovjeka u Bosni i Hercegovini, istice nekoliko osobina kraktera i ponašanja koji se ne susrecu na bilo kom prostoru: ponašanje prema starima, djeci, zeni, osjecaj za pravdom, strpljivost, razpolozenje za posao, gostoprimstvo i paznja prema roditeljima. Ove osobine bile su isticane ili istice čovjek koji je imao ili ce imati mogucnost da upozna makar samo jednog torbeša.

Bogumili odbacuju simbol krsta, obozavanje ikona i hriscanske hijerarhije. Iako za pomenuto mozemo malo kazati, tragovi ne nedostaju.
Da bi okarakterisali jedan bezvrijedan posao, još uvijek se upotrijebljavaju frazologije: “Pop ka nemaf rabota, krstif kobile”. (Pop kada nije imao šta, krstio je kobile)” ili njegov ekvivalent u Podgoru kod Prizrena: “Pop, ka nemaf rabota krstif jaricha”. (Pop kada nije imao šta, krstio je jarice”.
Znacajne su i cestitke: “Na popa ognica i groznica, na tebe zdravje i veselje”, “Bilo ka bilo, na popa se svilo.” kao i obicne frazologije: “Si se ucinif ka pop”, psovka “ce ti gonim i popa i kaludjera” ili uvrijedljiva riječ: “Popište”.
U cjelini historiografija Balkana bogumilski pokret uglavnom poistovjecuje kao socijalni pokret, koji se borio protiv privatnog vlasništva i eksploatacije, kao pokušaj povratka u primitivni komunizam, na osnovama sela, ali ne i kao religiozni pokret koji ima svoje pokrice od odredjene filozofije svijeta koja je imala snazni socijalni uticaj više od šest stoljeca.
Asketizam i fetišizacija života u siromaštvu vide se kao najsavršeniji put za duhovno uzdignuce. Takav jedan zivot nije nosio sa sobom nikakvu društvenu ni privatnu opasnost, niti je prestavljao opasnost zbog visokog nivoa organizovanja bogumila.
Sav posao je postavljen na bogumilskom ucenju. Odbacujuci kult Svetice (Bogorodice) predstavljajuci Hrista kao smrtnog, krst i krštenje kao djavolji posao, pogadjaju osnove hrišcanstva. Ovo je bio uzrok, a ne socijalna priroda ovog pokreta, zbog cega je bogumilski pokret navukao sav bijes Rima i Carigrada.
Kada govorimo o socijalnoj prirodi bogumilskog pokreta interesantno je izvješe koje nam donosi Ferid Muhic prema kojem vlastele sjeverne Grcke, u predjelima Kastorije i Florine, bili su u rodbinskim vezama sa nekim bosanskim vlastelama još u XIV vijeku i da su imali svoje zemljane posjede.
Dok za Goru, shodno gore pomenutom ne mozemo reci ništa, svejedno me proganja molitva: “Sajbijence, bozence, svakomu dadi, nam pridadi.” (O boze, svakome dadni, nama pridodaj”) uvijek kada je podizana sofra. Ovo, kao i svjedocenje Ferida Muhica, ne iskljucuje imetak i bogatstvo.
I toponimi “Suljovo legalo”, “Chapchevo selo” i drugi mogu se uzeti kao dokaz asketizma.
Vazno je spomenuti još jednu cinjenicu, doduše rijetku. U Gori uporedo sa imenima Bog, Sajbija, On, Allah, Boze, upotrebljavaju se i forme umanjenja: “Bozhence” i “Sajbijence” te i druga imena neodredjenog roda, poput detence, nošchence, iglichence i dr. Ova forma kao da smanjuje razdaljinu izmedju covjeka i Boga, mozda se rodila u aktu molitve koju su bogumili mnogo cijenili.
Ne bi bila potpuna tvrdnja bogumilskog ucenja torbeša ako ne bismo uzeli u obzir i narodne mitološke licnosti. Medju njima Sotona (Satana), Grobnik (Duh), Vampir, Šejtan, Dzebrailj, Melaika (Melek, andjeo), Perija (Dzini), bile su sastavni dio zivota torbeša

Istrazivanja ukazuju da vjerovanje ovih mitoloških licnosti je blijedo ili potpuno odbaceno, osim Satane. Još uvijek se vjeruje u postojanje i njegovu uništavajucu moc. Evo još jednog odjeka bogumilskog dualizma.
U životu torbeša Gore pjesma zauzima posebno mjesto. Sa njom se prati citav zivot: rodjenje, svadba, smrt, posao, rat. Razdraganost i veselje uzimaju maha, prigušuje se plac, amortizuje se bol i olakšava napor, uzdize duša, hvata magija, regulise se ritam i dinamika cinjenica, otklanjaju prepreke, postaje veci zivotni prostor, prati se iskustvo, lincuje se odstranjivanje i osvecuje sjedinjenje, ozivljava se i obnavlja pleme, tece i ne zaustavlja vrijeme, ruci se zlo, satana... Izgleda da su ovo imali u vidu stariji, koji su nas savjetovali da pjevamo, u trenucima straha od djavola, dzina i sl.
U prilog tvrdnji neka nam posluze višezvucne pjesme Zejnepe i Kurto Budale koje pjevaju djevojke i zene, u prirodi. Takodjer, i u zivotu katara, jednog od ogranaka bogumila u Evropi, posebno mjesto je zauzimala muzika i pjesma.
Nekoliko likovnih tragova koje smo sreli u Gori, iako u malom broju, su dokaz više tezi da etnogeneza torbeša Gore je vezana sa bogumilskim pokretom. Ovdje nas dovodi jedno pazljivo poredjenje sa sadrzinom koju istrazivaci zovu - bošnjackim kulturnim krugom, gdje se ukljucuje i bogumilska umjetnost.
Po Bosni i Hercegovini nalazimo veliki broj bogumilskih spomenika, cesto isklesanim do divljenja. Ova umjetnicka pojava dozivjela je procvat u XII i XIII stoljecu, i najcešce figure koje se koriste u motivima su: sunce, polumjesec, zvijezde, rozete i dr. Te figure susrećemo i u Gori.
Motive zmija, polumjeseca, zvijezde i sunca smo pronašli urezane na posebnom kamenu, ugradjenog po zidovima kuća, dok rozete na uzglavnicima, uglavnom po selima Borje i Sistavec.
Vezano za pomenute motive Edit Durham veli: “Sunce i mjesecina koji su obozavani najviše u ovoj vjeri, diraju, po svemu sudeci, stari predhrišcanski paganizam Slavena”. Muhamed Hadzijahic misli da se njime “vezu najstariji tipovi nišana muslimana, radjeni po tradiciji stecaka”.
Bojenje kose, obrva i uljepšavanje lica, ruku, nogu od strane zena i djevojaka torbeša smatran je bogougodnim cinom. Unutar ove tradicije treba vidjeti ritual kznne, njen ornamentski i duhovni sadrzaj. Ne treba zaobići ni dekorisanje zidova soba mlade i ornamentiku tekstila i narodne nosnje. Govoreci o isklesanim figurama na spomenicima Edit Durham biljezi nošnju sa fustanelima boraca. U Gori, , do pocetka 60-tih godina prošlog vijeka je upotrebljavana ovakva nosnja samo za sunetlije, i nosila se prigodno prije nego se djeca osunete.
Bivajuci toliko izolirana ova nosnja samo u trenucima suneta, zatim bivajući isto smatrana i u likovnom poredjenju, sa pravom mozemo postaviti hipotezu, da ova dva slucaja imaju jedan zajednicki predgoranski element, u vrijeme kada bogumili nisu bili otjerani sa makedonskih prostora.
Godine 1996., u gorskom selu Šištavec kod Kuksa, tokom otvaranja temelja jedne stare kuće pronadjen je prvi konkretni trag iz predislamskog perioda. Rijec je o limenoj bronzanoj plocici trouglastog oblika sa osnovom 9, visinom 12 centimetara i izlomljenom i ukrašenom hipotenuzom. Limena ploca na donjoj osnovi ima dvije, dok u visini tri rupe. Ova ploca objašnjava da je bila dio drugog objekta u kojem je bila fiksirana, sa ekserima, odnosno klinovima. Paralelno sa stranicama trougla oko tri milimetra u dubinu u reljefu, u formi usukane veze od 1,5 mm unutar je upisan jedan elegantan okvir.
Unutar njega, u tehnici duboreza, u reljefu, izrazene su dvije figure: Jedan sveštenik sa oreolom na glavi, koji u lijevoj ruci drzi knjigu, dok u desnoj pero, naslonjeno na njoj. Ispod njega, malo udesno, jarac sa rogovima, takodjer sa oreolom i krilom. Na obje strane glave sveštenika u visinu glave ispisana su po dva urezana slova koja nisam uspio da protumacim.
Pretpostavljajući da ova limena ploca je bila fiksirana na koricama neke knjige, mozemo reći da smo došli do traga crkvene knjizevnosti u Gori, mozda i do najveće knjige bogumila “Solomonov kljuc”. U medjuvremnu, sadrzaj ploce daje nam mogucnost za jednu veoma hrabru hipotezu.
Prema narodnom mišljenju djavo, najviše se covjeku pojavljuje u obliku jarca. Prisustvo covjeka i jarca na ploci u izjednacenoj vrijednosti i oreolima dovodi nas do toga da smo na tragu ikonografskog predstavljanja bogumilskog dualizma na ovim podrucjima. Najzad, pokušali smo da predocimo dokaze koji govore u prilog tezi da su torbeši, ustvari, posljednji sljedbenici bogumila na Balkanu.